Osporavati 7. jul kao Dan ustanka naroda Srbije obavezan je čin kompradorstva. Evo i zašto.

Svakog 7. jula svedoci smo agresivnih pokušaja da se ovaj datum diskredituje. Otkako je 2001. godine, u sklopu petooktobarskih političkih promena i novog Zakona o državnim praznicima, ovaj dan izbrisan iz kalendara, desničarski narativ ga uporno oslikava kao “istorijski mit” i “ideološku podvalu”.

Hajde da ogolimo poreklo tog osporavanja. Gde se prvi put javlja teza da je 7. jul zapravo „početak bratoubilačkog rata u kome je Srbin udario na Srbina“?

Prvo tumačenje događaja u Beloj Crkvi kao „početka građanskog rata“ plasirano je u propagandnoj publikaciji „Krvava lista komunističkih zločina“, objavljenoj 1942. godine u okupiranom Beogradu. Reč je o pamfletu koji su režirali kvislinški propagandni aparat Milana Nedića i Specijalna policija pod direktnom kontrolom nacističkog Gestapoa. Ozbiljna, kritička istoriografija ovaj pamflet koristi isključivo kao primer okupatorske propagande, a ne kao validan istorijski izvor.

Opisujući akciju Valjevskog partizanskog odreda, kvislinški autori su tada zapisali:

„Tek ovog dana desila su se prva dva ubistva koja bi mogla da se označe kao početak građanskog rata u Srbiji.“¹

Moderni revizionisti danas, svesno ili nesvesno, doslovno prepisuju rečenice nedićevskih i ljotićevskih cenzora iz 1942. godine. Jedan od najglasnijih posleratnih zagovornika te teze bio je ljotićevski emigrant Borivoje Karapandžić, koji od 1950. piše u SAD da u Beloj Crkvi „nema ni govora o nekom ustanku protivu okupatora, već o krvavoj komunističkoj revolucionarnoj akciji“. Dakle, kada domaći mediji i revizionisti danas ponavljaju ove teze, oni ne govore jezikom naroda i istine, već jezikom poražene fašističke emigracije koja je direktno služila okupatoru.

Mit o “nedužnim žandarmima” i šta se zapravo desilo

Istorijski izvori i žandarmerijski izveštaji demantuju mit o “mučkom ubistvu nedužnih srpskih žandarma”. Tog dana, na ivanjdanskom seoskom vašaru u Beloj Crkvi, okupio se narod uprkos strogoj zabrani javnih okupljanja koju je nametnuo nemački okupator. Nakon što su borci Rađevačke čete Valjevskog partizanskog odreda, predvođeni Žikicom Jovanovićem Špancem, održali govore i pozvali narod u borbu, oni su se povukli.

Nakon njihovog odlaska, u selo stiže žandarmerijska patrola koju su činili narednik Bogdan Lončar i kaplar Milan Ledić, sa namerom da rasteraju i kazne preostali narod zbog kršenja okupatorskih naredbi. Kada su partizani obavešteni da žandarmi terorišu seljane, vratili su se. Žandarmi su prvi potegli oružje i ispalili hice. Odgovarajući na vatru, Španac i njegovi borci su likvidirali žandarme.

Kasniji dokumenti jasno pokazuju da partizani nisu bezrazložno napadali žandarmeriju – širom Srbije, većina žandarma je u prvim mesecima bila samo razoružavana, pod uslovom da ne služe aktivno fašističkom okupatoru i ne progone sopstveni narod.

Iako su svedočenja preživelih očevidaca istorijskog događaja 7. jula 1941. jasna u pogledu vinovnika oružanog sukoba u Beloj Crkvi (preživeli neposredni učesnici i očevidci događaja slažu se da su žandarmi prvi zapucali na Žikicu Jovanovića i njegovog saborca, nakon što su se partizani vratili u selo želeći da spreče žandarme da isleđuju i eventualno naude učesnicima nedozvoljenog skupa), reinterpretatori ovog istorijskog događaja prenebregavaju istorijski kontekst (okupacija zemlje, uloga predratne žandarmerije u novonastalim okolnostima) i neposredan događaj (prvenstvo dvojice žandarma u izazivanju oružanog sukoba).

Hronologija otpora pre 7. jula: Dokaz da ustanak nije počeo u vakuumu

Da bi osporili 7. jul kao Dan ustanka, revizionisti često ističu događaje koji su prethodili Ustanku kao relevantnije za otpor od događaja iz 7. jula. Tačno je da je Srbija u tom trenutku već nedeljama bila u plamenu gerilskih akcija i da je oružani otpor okupatoru počeo je znatno pre Ivanjdana 1941. godine.

Sledeći događaji jasno svedoče o intenzitetu borbi pre nego što je Žikica Jovanović ispalio istorijske hice:

• April–maj 1941: Odmah nakon kapitulacije, širom Srbije javljaju se spontane grupe otpora. Komunisti i rodoljubi prikupljaju i skrivaju na tone naoružanja, municije i eksploziva koje je ostalo iza Jugoslovenske vojske.
• 23. jun 1941: Samo dan nakon napada Nemačke na SSSR, Pokrajinski komitet KPJ za Srbiju izdaje proglas u kome poziva narod na opšti ustanak. Istog dana, u Grockoj kod Beograda, jedna ilegalna grupa seče telefonsko-telegrafske kablove, čime prekinuti komunikacioni sistem nemačke komande postaje prva zvanična sabotaža.
• Krajem juna 1941: Formiraju se prvi partizanski odredi u Srbiji – Kosmajski, Valjevski, Čačanski, Kragujevački, Pomoravski i Prvi šumadijski odred.
• Napad na Belo Brdo (početak jula): Rudari i ilegalci vrše diverziju na rudnik Belo Brdo, onesposobljavajući mašine i odnoseći eksploziv i alat koji će kasnije služiti za pravljenje bombi.
• Likvidacija nemačkih vojnika: U noći između 3. i 4. jula, partizanska patrola na drumu između Kragujevca i Gornjeg Milanovca presreće i napada nemački automobil, pri čemu ginu dva nemačka vojnika. To je bila jedna od prvih direktnih vojnih likvidacija okupatora na terenu Šumadije.
• Oslobađanje zatvorenika: U prvim danima jula, udarne grupe u gradovima (poput Beograda, Niša i Čačka) izvode niz bombaških napada na nemačke garaže, vojna skladišta i kvislinške ustanove, te organizuju bekstva uhapšenih drugova iz bolnica i zatvora.

Zašto je onda izabran baš 7. jul?

Međutim, revizionisti namerno zanemaruju karakter ovih događaja. Prethodne akcije bile su čisto gerilske, ilegalne i diverzantske operacije vojnog tipa (sečenje žica, prepadi iz zasede, sabotaže u fabrikama). Sedmi jul je doneo nešto sasvim drugo – masovni, javni narodni bunt.

To je bio trenutak kada je partizanska četa izašla pred stotine seljaka na javnom mestu, održala politički zbor, pocepala okupatorske naredbe i dobila otvorenu podršku naroda. Sukob sa žandarmerijom koja je došla da taj narod kazni bio je logičan nastavak. Sedmi jul nije bio izolovana vojna akcija, već varnica koja je dotadašnje diverzije pretvorila u masovni, svenarodni ustanak koji je ubrzo stvorio prvu slobodnu teritoriju u okupiranoj Evropi – Užičku republiku.

Domaće snage koje se dobrovoljno stave u službu okupatora postaju legitimna meta svakog pokreta otpora na svetu. Kvislinški represivni aparat u Srbiji, uključujući žandarmeriju, svojim delovanjem je direktno održavao red za račun Trećeg rajha, hapsio rodoljube i sprovodio nacističke rasne i vojne naredbe. Odlazak na vašar radi sprovođenja nemačke zabrane okupljanja bio je direktan čin služenja okupatoru.

Tradicionalni seoski vašari, crkvene slave i pijace u Srbiji bili su idealna mesta za okupljanje velikog broja ljudi. Nemačka komanda je bila svesna da su ta mesta savršena platforma za ilegalce i komuniste da drže govore, dele letke, šire vesti o stanju na frontovima (naročito nakon napada na SSSR) i pozivaju narod na bunt. Zabranom okupljanja pokušali su da preseku kanale komunikacije između pokreta otpora i naroda.

Nacisti su imali sveže sećanje na 27. mart 1941. godine, kada su masovne demonstracije u Beogradu i drugim gradovima srušile Trojni pakt i direktno poremetile Hitlerove planove za napad na Sovjetski Savez (odloživši operaciju Barbarosa).

Kako je bilo u ostatku Jugoslavije?

Pogledajmo Dane ustanka u drugim republikama SFRJ da bismo videli da Bela Crkva nije bila nikakav izolovan „srpski eksces“:

• Hrvatska (27. jul, Srb): Ustanak je buknuo kao masovna pobuna srpskog naroda protiv ustaškog genocida u NDH. Prve mete bili su upravo oružnički (žandarmerijski) i ustaški punktovi.
• BiH (27. jul, Drvar): Identičan scenario – napadi na žandarmerijske stanice i pruge koje je kontrolisao okupatorski, kvislinški aparat NDH.
• Crna Gora (13. jul) i Makedonija (11. oktobar): Uništavane su italijanske i bugarske patrole, ali i domaći saradnici koji su im služili kao vodiči, stražari ili doušnici.

Nijedan antifašistički ustanak u okupiranoj Evropi nije mogao proći bez sukoba sa domaćim kolaboracionistima. Osporavanje 7. jula pod plaštom lažnog pacifizma i „žala za srpskim žandarmima“ zapravo je pokušaj istorijske rehabilitacije nedićevskog kvislinškog aparata i direktnog pružanja legitimiteta okupatorskom nacističkom entitetu. Svođenje veličanstvenog narodnog ustanka na nivo „kriminalnog obračuna“ i „građanskog rata“ predstavlja ideološki projekat brisanja antifašističkog identiteta Srbije, sa ciljem da se narod istorijski pasivizira i pretvori u poslušnu, kompradorsku masu.

Zašto i kada se ovi narativi pojačavaju?

Zvanični, zakonski raskid sa antifašističkim nasleđem materijalizovan je 9. jula 2001. godine, kada je Narodna skupština, na predlog Vlade Zorana Đinđića i uz podršku vladajuće koalicije DOS, ukinula 7. jul kao Dan ustanka. Argumentacija koju je tada sa govornice izneo Čedomir Jovanović – da se ukidanjem praznika „traga za izgubljenim identitetom” jer Bela Crkva navodno simbolizuje „bratoubilački rat” – predstavlja trenutak kada je kvislinški narativ iz 1942. godine zvanično postao državna ideologija.

Ovaj nalet revizionizma nije bio plod pukog „ideološkog slepila”, već nužna politička nadgradnja za procese koji su usledili. Kvislinški narativi se u perifernim kapitalističkim zemljama uvek pojačavaju u trenucima radikalne ekonomske transformacije. Da bi se sprovela bespoštedna privatizacija, rasprodali društveni resursi i fabrike koje su izgradile generacije u socijalizmu, bilo je neophodno najpre uništiti svest o radničkom i narodnom samoupravljanju i otporu.

Kriminalizacijom i marginalizacijom 7. jula, narod je planski lišen svog istorijskog dostojanstva i revolucionarnog subjekta. Time je Srbija uspešno ideološki pacifikovana i pretvorena u ekonomsku polukoloniju, čiji je jedini zadatak da zapadnom kapitalu isporuči jeftinu radnu snagu i obezvlašćenu teritoriju za eksploataciju. Osporavanje Dana ustanka, stoga, nikada nije bilo pitanje akademske rasprave o prošlosti, već direktan alat za kolonijalno podređivanje zemlje u sadašnjosti.

Ti revizionistički narativi tome služe i danas.

Tekst: Princip Info

1. https://princip.info/2014/07/22/7-jul-1941-revizionizam-zvanicne-politike-secanja-u-srbiji-od-2000-4/  ↩